Disfaji, sıvı veya katı gıdaların ağızdan mideye iletilmesinin zorlaştığı yutma güçlüğüdür. Yutma; ağız, yutak ve yemek borusu evrelerinde emek isteyen, karmaşık bir iştir. Lokma solunum yoluna kaçacak olursa öksürük, boğulur gibi olma, hatta zatürre riski doğabilir. Bu yüzden yutma güçlüğü “acele yesin, geçer” denilecek bir konu değildir. Değerlendirme ve rehabilitasyon planı hekim, dil ve konuşma terapisti ve gerektiğinde fizyoterapist ile diyetisyenin işidir. Bu yazıda çene pozisyonu, manevra, balon veya kateter gibi işlem tarifleri yoktur; evde denenmeleri zararlı olabilir. Bakacağımız yer, sofrada büyüyen korkudur.
Boğulma korkusu sofrayı bozar
Bir kez öksüren veya burnundan su gelen birçok yaşlı, bir sonraki öğünde lokmayı ağzında gezdirir, sıvıdan kaçınır, yemeği savuşturur. Yakınlar bunu iştahsızlık sanabilir. Ortada çoğu zaman bir korku vardır. Kişi utanır, “yine yapacağım” diye masadan kalkmak ister. Kalabalık davetler özellikle yorucudur; herkesin bakışı, telaşlı ikram ve konuşarak yemek riski büyütür.
Bu korku evde de ilişkiyi gerer. “Bir yudum daha al” ısrarı ile “bırak, yemesin” çekingenliği arasında gidip gelmek sık görülür. Daha güvenli olan, hekimin veya terapistin önerdiği kıvama ve tempo uyarısına uymak; öğünü sakin, dik oturarak, konuşmayı lokmalar arasına bırakarak sürdürmektir. Kıvam koyulaştırıcılar, özel beslenme veya tüp kararı uzmana aittir.
Ne zaman hekime gidilmeli?
Yemek sırasında sık öksürme, öğün sonrası sesin ıslanması, tekrarlayan solunum enfeksiyonları, kilo kaybı, yemeklerin buruna gelmesi, lokmanın takılı kalması veya yutkunamama şikâyeti değerlendirme ister. İnme, Parkinson veya bunama öyküsü varsa bu belirtiler daha da önemsenmelidir. “Birkaç seansla büyük ölçüde düzelir” gibi bir vaat vermek doğru olmaz; kimi kişilerde işlev korunur veya gelişir, kimi durumlarda ise güvenlik için başka yollar planlanır. Bunu ancak değerlendirme söyler.
Onur ve yakın desteği
Önlük bağlamak, silmek, püre sunmak… Bunlar pratik olsa da utanç bırakabilir. Ne yapılacağını söylemek, mümkünse aynı yemeği evdeki herkesin biraz daha yumuşak haliyle yemesi, “bebek gibi yediriyorum” dilinden kaçınmak onuru korur. Diş ve ağız bakımı da yutmayı etkiler; protez vurmuyorsa, ağız kuruysa bunu da hekime veya diş hekimine anlatmak gerekir.
Bakımı üstlenen kişi, her lokmada boğulma olacakmış gibi bir uyanıklık içinde yaşayabilir. Bu kaygı anlaşılırdır; sürekli tek başına taşınması ise tüketir. Eğitimli ekibin verdiği güvenlik çerçevesine uymak, kendi korkunuzu da konuşmak ve gerektiğinde psikolojik destek almak bakımı sürdürülebilir kılar. Acil bir boğulma veya nefes alamama durumunda 112 aranmalıdır.
Yaşlılık psikolojisine daha geniş bir bakış için yaşlılık psikolojisi rehberimize de bakabilirsiniz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, ilaç ve tedavi kararları için hekime danışın. Psikolojik destek tıbbi tedavinin yerine geçmez.
Sizin veya yaşlı bir yakınınızın bu süreçte yalnızlık, kaygı, uyum zorluğu veya bakıcı tükenmişliği yaşadığını düşünüyorsanız psikolojik destek için WhatsApp üzerinden 905383737460 numarasıyla bize yazabilirsiniz. Instagram: @hoyaterapi1.
